Όταν έκλαψε ο Νίτσε
Τελείωσα το συγκεκριμένο βιβλίο πριν λίγες ημέρες. Έχει κυκλοφορήσει απ’ το 1992 αλλά οι συγκυρίες, μάλλον θέλανε να το διαβάσω εν έτη 2008. Κάπου 5-6 ημέρες, με χαλαρό διάβασμα έφτασα στη μέση. Σε λιγότερο από μια μέρα, και μη μπορώντας να του αντισταθώ, τελείωσα το υπόλοιπο. Ο Ίρβιν Γιάλομ δημιούργησε ένα ευφυέστατο και συνάμα συναρπαστικό τέχνασμα, εμπλέκοντας υπαρκτά και τρανταχτά ονόματα σε μια φανταστική ιστορία, που καθηλώνει, διδάσκει και διεγείρει το νου μέσα από δυναμικούς και ευρηματικούς διαλόγους, που σκοπό έχουν να δείξουν στον αναγνώστη την εκκόλαψη της ψυχανάλυσης στα τέλη του 19ου αιώνα (1882). Έχουμε παρούσες τις πρώτες αναφορές και μελέτες σε έννοιες όπως το ασυνείδητο και η ύπνωση, αλλά και αναφορές σε σημαντικά φιλοσοφικά ζητήματα. Βαθυστόχαστη προσωπικότητα ο Γιάλομ, ψυχαναλυτής, υπαρξιστής και όπως παραδέχεται και ο ίδιος, τα βιβλία του αποτελούν προέκταση του διδακτικού του έργου, κάτι το οποίο είναι απόλυτα εμφανές στο εν λόγω βιβλίο. Έχουμε λοιπόν: το φιλόσοφο Φρίντριχ Νίτσε, τον γιατρό Γιόζεφ Μπρόιερ, το Σίγκμουντ Φρόυντ αλλά και τη Λου Σαλομέ, όλοι τους πρόσωπα που περπάτησαν αυτήν τη γη και την άλλαξαν για πάντα με το έργο και το βίο τους. Πιστεύω, πάντως, ότι είναι προτιμότερο να έχει μελετήσει κάποιος, έστω και σφαιρικά, τα ανωτέρω πρόσωπα πριν διαβάσει το μυθιστόρημα του Γιάλομ.
Ο Φ. Νίτσε στην πραγματικότητα δεν συνάντησε ποτέ τον Γ. Μπρόιερ και ο συγγραφέας δεν εμπνεύστηκε μόνο από τα εφευρήματα της δικιάς του φαντασίας, αλλά και από αληθινά περιστατικά που έλαβαν μέρος την συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Ο Νίτσε, όντως, ήταν καταθλιπτικός τότε, λόγω της ερωτικής απογοήτευσης που υπέστη απ’ την σημαντική αυτή γυναίκα, που ακούει στο όνομα Λου Σαλομέ. Εξ άλλου μια γυναίκα που έζησε όπως έζησε και κατάφερε να λυγίσει το γιγαντιαίο αυτό νου (και να ‘ταν μόνο αυτός…), δε θα μπορούσε να θεωρείται παρά μόνο λαμπρή και δυναμική όσο λίγες, προσωπικότητα. Τμήματα των οργισμένων γραμμάτων του προς αυτήν, τα οποία παρατίθενται στο βιβλίο, είναι αυθεντικά, όπως επίσης το γράμμα του Βάγκνερ. Ακόμα, η υγεία του δεν ήταν η καλύτερη δυνατή, υπήρχαν οι ημικρανίες και είχε απευθυνθεί σε διάφορους γιατρούς. Η ασθενής με το ψευδώνυμο Άννα Ο. είναι ένα ακόμα υπαρκτό πρόσωπο, το οποίο απασχόλησε έντονα τον Μπρόιερ και ήταν το πρώτο περιστατικό που ανέφερε μαζί με τον Φρόυντ στις Μελέτες για την Υστερία, το βιβλίο τους που εγκαινίασε την ψυχαναλυτική επανάσταση. Αξιοσημείωτο είναι ακόμα, το ότι ο Γιάλομ χρησιμοποίησε αποσπάσματα απ’ το έργο του Νίτσε που γράφτηκαν πριν απ’ το 1882, για να είναι χρονολογικά συνεπής και φυσικά για να περάσει μέσω του βιβλίου του τη Νιτσεϊκή αποστροφή για τα κοινωνικά και ηθικά στερεότυπα και την ασίγαστη επιθυμία για την αναζήτηση της αλήθειας. Φτάνουμε λοιπόν στο συμπέρασμα, ότι έχουμε να κάνουμε μ’ ένα βιβλίο, το οποίο είναι ένα ευφυέστατο συνονθύλευμα από πλασματικά γεγονότα μπλεγμένα με πραγματικά συμβάντα και χειρόγραφα, δεμένα αρτιότατα μεταξύ τους και αφήνοντας διάχυτο το συναίσθημα ότι ο Γιάλομ κάνει μαθήματα ψυχανάλυσης και φιλοσοφίας, μέσα απ’ τους διαλόγους και τους ήρωες του. Πιο συγκεκριμένα και για να μην αποκαλύψω πολλά απ’ την πλοκή, έχουμε να κάνουμε με την ψυχική κατάπτωση δύο ατόμων που αναζητούν τη θεραπεία μέσω του διαλόγου, της ψυχανάλυσης και της αυτοκάθαρσης.
Πριν κλείσω θα ήθελα να εκφέρω μια απορία που μου δημιουργήθηκε διαβάζοντας το υπέροχο αυτό βιβλίο. Όσοι το έχουν διαβάσει ας συνεχίσουν την ανάγνωση, οι υπόλοιποι μην κάνετε τον κόπο, καθώς αποκαλύπτω ουσιαστικά τι συνέβη στο τέλος! Λοιπόν, μου είναι απόλυτα κατανοητό το πώς θεραπεύτηκε ο Νίτσε, σύμφωνα με το «καθάρισμα της καμινάδας», το ξέσπασμα του, τη γύμνωση του πνεύματος του και την «απομυθοποίηση» της Λου Σαλομέ μέσα απ’ τις περιγραφές του Μπρόιερ για τη συμπεριφορά της. Ουσιαστικά, ο εσωτερικός-πνευματικός κόσμος του Νίτσε περιστρεφόταν τυφλός από έρωτα γύρω απ’ τη Σαλομέ και αυτό κατέρρευσε όταν ο Νίτσε συνειδητοποίησε ότι δεν ήταν κάποιος προνομιούχος, που χαιρόταν ιδιαίτερης αντιμετώπισης απ’ την Λου, αλλά αντιθέτως, εκείνη έκανε τα ίδια με όσους συσχετιζόταν. Ως εδώ καλά. Αυτό που δεν μπορώ να κατανοήσω είναι η περίπτωση του Μπρόιερ. Του Νίτσε συνέβησαν τα συγκεκριμένα γεγονότα. Ο Μπρόιερ θεραπεύτηκε μέσω της ύπνωσης και ουσιαστικά δεν βίωσε αυτά για τα οποία το πνεύμα του ήταν ταλαίπωρο και τσακισμένο. Αυτό που θέλω να πω, είναι πώς γίνεται κάποιος να ξεχάσει μια κατάσταση, μια γυναικά (Βέρθα), τα γηρατειά, το χρόνο, το θάνατο – αυτά που τον βασάνιζαν δηλαδή (στο τέλος αναφέρει ότι η ουσιαστική αιτία ήταν ο χρόνος και τα γηρατειά) – χωρίς ουσιαστικά να πράξει αυτό που τον συμβούλευε ο Νίτσε να κάνει, το οποίο ήταν να προσπαθήσει να βιώσει τα όνειρα του και να μην σταματήσει να αναζητά την αλήθεια & τον εαυτό του, αλλά με το να υπνωτιστεί και απλά να βιώσει ονειρικά τα γεγονότα και ονειρικά να σπάσει τα δεσμά της φυλακής του. Μου έχει μείνει αυτή η απορία, του πως θεραπεύεται κάποιος, μην πράττοντας ουσιαστικά τίποτα στον πραγματικό κόσμο. Κλείνοντας να προσθέσω ότι για κανέναν λόγο δεν πρέπει να αγνοηθεί αυτό το βιβλίο. Καλή ανάγνωση!
Υ. γ. Στην ηλεκτρονική διεύθυνση www.peri-grafis.com/ergo.php?id=974
υπάρχει ένα υπερπλήρες βιογραφικό της Λου Σαλομέ. Και όπως είπε ο ίδιος ο Νίτσε:
“Χωρίς τη Λου, δε θα υπήρχε ο Ζαρατούστρας”
Κάποια αποσπάσματα από το μυθιστόρημα του Γιάλομ:
«Είδες πως ήταν το ίδιο μάταιο να εκπληρώνεις λανθασμένους στόχους, όσο ήταν και το να θέτεις νέους λανθασμένους στόχους. Τα πολλαπλάσια του μηδενός είναι πάντα μηδέν.»
«Δεν διδάσκω Γιόζεφ, ότι ο άνθρωπος οφείλει ν’ αντέχει το θάνατο ή να «συμβιβάζεται» μαζί του. Ακολουθώντας αυτή την κατεύθυνση προδίδεις τη ζωή σου! Το μάθημα που σου διδάσκω είναι: Να πεθαίνεις τη σωστή στιγμή!»
«Ζήσε όταν ζεις! Ο θάνατος χάνει τη φρίκη του αν κάποιος πεθάνει έχοντας εξαντλήσει τη ζωή του! Αν ο άνθρωπος δε ζει στη σωστή στιγμή, τότε δεν μπορεί ποτέ να πεθάνει τη σωστή στιγμή.»
«Διδάσκω ότι η ζωή δεν θα ‘πρεπε ποτέ να τροποποιηθεί ή να συνθλιβεί εξαιτίας της υπόσχεσης κάποιου άλλου είδους ζωής στο μέλλον. Αυτό που είναι αθάνατο είναι αυτή η ζωή, αυτή η στιγμή. Αυτή η στιγμή υπάρχει για πάντα κι εσύ, μονάχος σου, είσαι το μόνο σου ακροατήριο.»
«Γιόζεφ, προσπάθησε να καθαρίσεις το μυαλό σου. Φαντάσου το ακόλουθο διανοητικό πείραμα! Τι θα συνέβαινε αν κάποιος δαίμονας σου έλεγε ότι αυτή τη ζωή – όπως τη ζεις τώρα και όπως την έχεις ζήσει στο παρελθόν – πρέπει να τη ζήσεις ξανά, αμέτρητες φορές; Και χωρίς να συμβαίνει τίποτα καινούριο;
“Όπου κάθε πόνος και κάθε χαρά κι ό,τι ήταν άφατα μικρό ή μεγάλο στη ζωή σου θα επιστρέφει σε σένα, όλα στην ίδια διαδοχή και ακολουθία -ακόμα κι αυτός ο άνεμος και τα δέντρα κι αυτά τα γλιστερά βράχια, ακόμα και το νεκροταφείο κι ο τρόμος, ακόμα κι αυτή η γλυκιά στιγμή κι εσύ κι εγώ, πιασμένοι απ’ το μπράτσο, μουρμουρίζοντας αυτά τα λόγια; Φαντάσου την αιώνια κλεψύδρα της ύπαρξης ν’ αναποδογυρίζει ξανά και ξανά και ξανά. Και κάθε φορά, αναποδογυρίζουμε κι εσύ κι εγώ, απλοί κόκκοι στη διαδικασία».
